نفقه زن چیست؟ | شرایط تمکین، ترک انفاق و نمونه دادخواست نفقه

در حقوق مدنی ایران، نفقه به‌عنوان یکی از حقوق مالی زوجه در ازدواج دائم شناخته می‌شود. بر اساس ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی، تأمین نفقه همسر بر عهده شوهر است. این نفقه شامل تمامی نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن مانند خوراک، پوشاک، مسکن، اثاثیه منزل، هزینه‌های درمانی، خدمات بهداشتی و حتی استخدام خادم (در صورتی که زن عادت به داشتن خادم داشته باشد یا بیمار باشد)، می‌گردد.

تمکین؛ شرط اصلی دریافت نفقه

ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی
تمکین در اصطلاح حقوقی به معنای پذیرش وظایف زناشویی از سوی زن در قبال شوهر است و دو بعد دارد:
تمکین خاص: اطاعت در روابط زناشویی و جنسی؛
تمکین عام: سکونت در منزل مشترک و تبعیت از زوج در حدود عرف و قانون. ماده ۱۱۱۴ قانون مدنی
چنانچه زن بدون دلیل موجه قانونی از تمکین امتناع ورزد، بر اساس ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی، مستحق دریافت نفقه نخواهد بود. بار اثبات عدم تمکین در این موارد بر عهده زوج است؛ به عبارت دیگر، مرد باید با ارائه دادخواست الزام به تمکین و اثبات عدم تمکین زن، در دادگاه خانواده اقدام نماید.
با این حال، در صورتی که زن دلایل موجه برای عدم تمکین ارائه دهد—مانند آزار جسمی یا روحی، عدم پرداخت نفقه، زندگی در خانه‌ای ناایمن یا بدون شأن اجتماعی—دادگاه ممکن است حکم به عدم سقوط نفقه بدهد.

مطالبه نفقه از سوی زن؛ راه‌های حقوقی و کیفری

در قوانین ایران، دو مسیر متفاوت اما مکمل برای مطالبه نفقه توسط زوجه پیش‌بینی شده است:

۱. دعوی حقوقی برای دریافت نفقه

زن می‌تواند با تنظیم دادخواست و ارائه آن به دادگاه خانواده، درخواست دریافت نفقه خود را مطرح نماید. در این حالت، دادگاه با بررسی وضعیت مالی مرد، شأن اجتماعی زن، و میزان تمکین یا عدم تمکین وی، میزان نفقه را تعیین و زوج را ملزم به پرداخت خواهد کرد. این نفقه می‌تواند شامل:
نفقه جاریه (آینده)؛
نفقه معوقه (گذشته)؛ باشد.
زوجه حتی می‌تواند از طریق اجرای احکام، اموال زوج را برای استیفای نفقه توقیف نماید.
ماده 1206 قانون مدنی

۲. شکایت کیفری تحت عنوان ترک انفاق

ترک انفاق، بر اساس ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده، جرم محسوب می‌شود. چنانچه شوهر بدون عذر قانونی، از پرداخت نفقه به همسر خود امتناع ورزد، زوجه این اختیار را دارد که علیه او شکایت کیفری طرح کند. در صورت اثبات، مرد ممکن است به حبس تعزیری از سه ماه و یک روز تا پنج ماه محکوم شود. این مجازات در کنار الزام به پرداخت نفقه تعیین می‌شود.
این اقدام برای زن از این جهت حائز اهمیت است که هم فشار قانونی و قضایی مضاعفی بر شوهر وارد می‌کند، و هم در شرایطی که زن توانایی مالی برای تشکیل پرونده حقوقی ندارد، می‌تواند به کمک دادسرای کیفری، بدون هزینه دادرسی اقدام کند.

عدم پرداخت نفقه و تأثیر آن در حق طلاق

عدم پرداخت نفقه در مدتی مشخص (عموماً بیش از ۶ ماه)، می‌تواند یکی از مصادیق عسر و حرج زوجه تلقی شده و به عنوان دلیل محکمه‌پسند برای درخواست طلاق محسوب گردد. این امر در ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی ذکر شده است و اگر دادگاه تشخیص دهد که ادامه زندگی زناشویی موجب عسر و حرج زن است، حکم به طلاق صادر خواهد نمود.

نکات مهم

پرداخت نفقه در ازدواج دائم از وظایف قانونی شوهر است؛ ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی
شرط اصلی استحقاق زن برای دریافت نفقه، تمکین وی از شوهر است؛ ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی
زن می‌تواند نفقه گذشته و آینده خود را از طریق دادگاه خانواده یا دادسرا مطالبه کند؛ ماده 1206 قانون مدنی
ترک انفاق توسط مرد می‌تواند منجر به محکومیت کیفری (حبس) گردد؛ ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده
عدم پرداخت نفقه در مواردی می‌تواند از دلایل قانونی برای طلاق زن باشد. ماده 1129 قانون مدنی

نمونه دادخواست (مطالبه نفقه)

بسمه تعالی

دادخواست

ریاست محترم دادگاه خانواده [نام شهر/استان مربوطه]

با سلام و احترام،

مشخصات وکیل/نماینده قانونی (در صورت وجود):
نام و نام خانوادگی: [نام و نام خانوادگی وکیل/نماینده قانونی]
شماره پروانه وکالت: [شماره پروانه]
آدرس: [آدرس دقیق دفتر وکیل]
شماره تماس: [شماره تماس وکیل]

مشخصات خواهان:
نام و نام خانوادگی: [نام و نام خانوادگی زوجه (همسر) که خواهان نفقه است]
نام پدر: [نام پدر خواهان]
شماره ملی: [شماره ملی خواهان]
شغل: [شغل خواهان]
آدرس: [آدرس دقیق محل سکونت خواهان]
شماره تماس: [شماره تماس خواهان]

مشخصات خوانده:
نام و نام خانوادگی: [نام و نام خانوادگی زوج (همسر) که طرف دعواست]
نام پدر: [نام پدر خوانده]
شماره ملی: [شماره ملی خوانده]
شغل: [شغل خوانده]
آدرس: [آدرس دقیق محل سکونت خوانده - در صورت عدم اطلاع، ذکر "مجهول‌المکان"]
شماره تماس: [شماره تماس خوانده (در صورت اطلاع)]

خواسته:
تعیین بهای خواسته (در دعاوی مالی):
تقویم نفقه معوقه از تاریخ [تاریخ شروع عدم پرداخت نفقه] تا تاریخ [تاریخ تقدیم دادخواست] به مبلغ [مبلغ تخمینی ریالی نفقه معوقه به حروف و عدد، مثال: "پانصد میلیون ریال معادل پنجاه میلیون تومان"]

شرح خواسته اصلی:
۱. صدور حکم مبنی بر محکومیت خوانده به پرداخت نفقه معوقه زوجه از تاریخ [تاریخ شروع عدم پرداخت نفقه] لغایت [تاریخ تقدیم دادخواست] به مبلغ [مبلغ تخمینی یا تقویم شده در بخش بهای خواسته] ریال، به نرخ روز.
۲. صدور حکم مبنی بر تعیین نفقه ایام آتی زوجه و محکومیت خوانده به پرداخت آن از تاریخ [روز بعد از تقدیم دادخواست] لغایت صدور حکم و زمان اجرای آن (تا زمانی که زوجه در زوجیت خوانده است).
۳. صدور حکم مبنی بر محکومیت خوانده به پرداخت کلیه خسارات دادرسی (شامل هزینه دادرسی، حق‌الوکاله وکیل، هزینه کارشناسی و...).

دلایل و منضمات دادخواست:
۱.  فتوکپی مصدق شناسنامه و کارت ملی خواهان و خوانده
۲.  فتوکپی مصدق عقدنامه دائم
۳.  [در صورت وجود: اظهارنامه ارسالی به خوانده مبنی بر مطالبه نفقه]
۴.  [در صورت وجود: شهادت‌نامه شهود دال بر عدم پرداخت نفقه و تمکین خواهان (در صورت نیاز)]
۵.  [در صورت وجود: مدارک مربوط به تمکین خواهان (مثلاً گزارش کلانتری یا حکم دادگاه مبنی بر تمکین)]
۶.  [در صورت وجود: تصویر مصدق گواهی عدم سازش/طلاق‌نامه (اگر پس از طلاق مطالبه نفقه ایام گذشته مطرح می‌شود)]
۷.  [هر سند یا مدرک دیگری که صحت ادعای خواهان را اثبات می‌کند.]

شرح خواسته:
ریاست محترم،
با نهایت احترام به استحضار می‌رساند:

۱. اینجانب [نام خواهان] و خوانده محترم، [نام خوانده]، به موجب عقدنامه دائم شماره [شماره عقدنامه] مورخ [تاریخ عقد] صادره از دفترخانه [شماره دفترخانه]، به زوجیت یکدیگر درآمده‌ایم و زندگی مشترک داشته‌ایم.

۲. با توجه به مواد ۱۱۰۶ و ۱۱۰۷ قانون مدنی، تأمین نفقه زوجه، تکلیف قانونی زوج می‌باشد و نفقه شامل تمامی نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن است.

۳. متأسفانه خوانده محترم، از تاریخ [تاریخ شروع عدم پرداخت نفقه را دقیق ذکر کنید]، از پرداخت نفقه اینجانب خودداری نموده است. [در اینجا می‌توانید توضیحات بیشتری اضافه کنید، مثلاً: "علی‌رغم مراجعات مکرر و تذکرات شفاهی اینجانب و نیز ارسال اظهارنامه رسمی به شماره... مورخ...، ایشان همچنان از ایفای وظیفه قانونی خود امتناع می‌ورزد."]

۴. اینجانب در طول مدت مذکور، تمکین عام و خاص از زوج را داشته و ناشزه نبوده‌ام و هیچ مانع شرعی و قانونی برای پرداخت نفقه وجود نداشته است. [توجه: اگر زن ناشزه باشد، نفقه به او تعلق نمی‌گیرد. لذا اگر تمکین ندارید، این قسمت را حذف کرده و توضیح دهید چرا تمکین نمی‌کنید و آن عدم تمکین مشروع است (مثل سوءرفتار مرد، بیماری، عدم تأمین مسکن مناسب و...)].

۵. لذا با تقدیم این دادخواست و با استناد به مواد ۱۱۰۶، ۱۱۰۷، ۱۲۰۶ قانون مدنی و نیز با توجه به مواد ۵۱۹ و ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی در خصوص خسارات دادرسی و خسارت تأخیر تأدیه، از آن مقام محترم قضایی استدعا دارم که پس از رسیدگی و ارجاع امر به کارشناسی رسمی دادگستری جهت تعیین میزان نفقه معوقه و نفقه ایام آتی، حکم شایسته مبنی بر محکومیت خوانده به پرداخت نفقه معوقه از تاریخ [تاریخ شروع] تا تاریخ [تاریخ تقدیم دادخواست] و نیز تعیین و پرداخت نفقه ایام آتی از تاریخ [روز بعد از تقدیم دادخواست] تا زمان اجرای حکم، به انضمام کلیه خسارات دادرسی، صادر فرمایید.

با تشکر و احترام فراوان
نام و نام خانوادگی خواهان (یا وکیل/نماینده قانونی)
امضاء
تاریخ: [روز/ماه/سال]

پیش از هر اقدام حقوقی، تصمیم آگاهانه بگیرید

توصیه می‌کنیم پیش از هرگونه اقدام حقوقی، از قبیل طرح دعوا، ارائه شکایت، تنظیم دادخواست، ارسال لایحه یا حتی امضای قرارداد، حتماً با یک وکیل متخصص مشورت نمایید. هر پرونده‌ای دارای ظرایف و شرایط ویژه‌ای است که نسخه واحدی برای آن وجود ندارد و استفاده از فرم‌های عمومی می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری به‌دنبال داشته باشد.

بسیاری از دعاوی تنها یک بار قابلیت طرح در مراجع قضایی را دارند و در صورت عدم طرح صحیح، ممکن است مشمول قاعده اعتبار امر مختومه شوند؛ به این معنا که دیگر امکان رسیدگی مجدد برای شما وجود نخواهد داشت.

با واگذاری امور حقوقی خود به گروه وکلای حقوقی ما ، از تجربه، دقت و تخصص لازم برای طرح صحیح و مؤثر دعوا بهره‌مند می‌شوید. دفاع حرفه‌ای، ارائه لوایح متناسب با شرایط اختصاصی پرونده شما و همراهی کامل در فرآیند دادرسی، بخشی از تعهد من به مراجعین محترم است.